Η ξηρή σήψη κορυφής — η «τάπα» — δεν είναι ασθένεια. Είναι φυσιολογική ανωμαλία: ο καρπός δεν προλαβαίνει να πάρει αρκετό ασβέστιο ενώ μεγαλώνει γρήγορα. Παρακάτω δείχνουμε γιατί συμβαίνει, πού ακριβώς χτυπά και, κυρίως, τι δουλεύει προληπτικά.

Τι είναι η ξηρή σήψη κορυφής

Πρώτα απ’ όλα, μιλάμε για μια πολύ διαδεδομένη και γνωστή από παλιά φυσιολογική ανωμαλία, που την προκαλεί τοπικό έλλειμμα ασβεστίου στον αναπτυσσόμενο καρπό. Ο καρπός χάνει έτσι την εμπορική του αξία.

Δεν πρόκειται, επομένως, για μυκητολογική ή ιογενή ασθένεια. Πρόκειται για αδυναμία του ίδιου του καρπού να απορροφήσει επαρκείς ποσότητες ασβεστίου κατά την ταχεία ανάπτυξή του — δηλαδή για ανωμαλία της φυσιολογίας, που προκύπτει από διαταραχή της θρέψης και όχι από προσβολή παθογόνου.

Δευτερογενώς όμως, μύκητες και βακτήρια βρίσκουν τον νεκρωμένο ιστό και τον σαπίζουν. Έτσι η σήψη απλώνεται σταδιακά σε ολόκληρο τον καρπό — και εκεί ξεκινά η σύγχυση με την ασθένεια.

Σε ποια φυτά τη συναντάμε

Χτυπά τους καρπούς των σολανωδών και των κολοκυνθοειδών. Συγκεκριμένα, τη βλέπουμε κυρίως σε τομάτα, πιπεριά, μελιτζάνα, καρπούζι και κολοκύθι. Μάλιστα, ορισμένες ποικιλίες δείχνουν το πρόβλημα πιο έντονα από άλλες.

Συμπτώματα: πού ακριβώς χτυπά

Ξεκινά, συγκεκριμένα, ως μια μικρή, σκούρα, υδαρής κηλίδα στο ακραίο κατώτερο μέρος του καρπού ή σε χαμηλό πλαϊνό του. Στη συνέχεια η κηλίδα μεγαλώνει, σκουραίνει προς το καστανό έως καστανόμαυρο και αποκτά ξηρή, δερματώδη και επίπεδη ή βυθισμένη μορφή, από νεκρό πια ιστό.

Η θέση όμως αλλάζει ανά καλλιέργεια, και αυτό μπερδεύει:

Καλλιέργεια	Πού εμφανίζεται η κηλίδα
Τομάτα, καρπούζι, κολοκύθι	Στο κάτω μέρος του καρπού, στην άκρη — απέναντι από τον ποδίσκο, εκεί όπου βρισκόταν το άνθος
Πιπεριά	Σε πλαϊνά τμήματα του καρπού, συνήθως στα κατώτερα. Μοιάζει με ηλιόκαυμα
Μελιτζάνα	Σπανιότερα, και πάλι σε πλαϊνά τμήματα

Η αιτία: το ασβέστιο κινείται μόνο προς τα πάνω

Συγκεκριμένα, το πρόβλημα το δημιουργεί τοπική έλλειψη ασβεστίου στον καρπό. Προσοχή όμως στη διατύπωση: αιτία είναι, κατά κανόνα, η κατανομή του ασβεστίου μέσα στο φυτό — όχι η έλλειψη διαθέσιμου ασβεστίου προς το φυτό. Έτσι το έδαφος συχνά έχει αρκετό.

Τον λόγο τον δίνει η φυσιολογία. Το ασβέστιο ταξιδεύει μέσα στο φυτό μόνο ανοδικά, μέσω του ξυλώματος, παρασυρόμενο από το ρεύμα της διαπνοής. Μέσα από το φλοίωμα δεν περνά· επομένως, μόλις μπει σε έναν ιστό, μένει εκεί και δεν ξαναφεύγει προς νεότερα όργανα. Γι’ αυτό ακριβώς η έλλειψη ασβεστίου δείχνει πάντα στα νέα φύλλα και όχι στα παλιά, στις άκρες των ριζών και στους αναπτυσσόμενους καρπούς.

Εδώ, ειδικότερα, μπαίνει το κρίσιμο: τα φύλλα διαπνέουν έντονα, ο καρπός ελάχιστα. Το ασβέστιο ακολουθεί το ρεύμα της διαπνοής, άρα τραβάει προς τα φύλλα και όχι προς τον καρπό. Σε ξηροθερμικές μάλιστα συνθήκες έντονης διαπνοής, τα φύλλα όχι μόνο απορροφούν το νερό και το ασβέστιο που ανεβαίνει μέσω του ξυλώματος, αλλά μπορεί και να «τραβήξουν» ασβέστιο από τους καρπούς — ενώ η αντίθετη ροή δεν γίνεται ποτέ.

Η πρόταση που εξηγεί τα πάντα: ο καρπός ανταγωνίζεται τα φύλλα για το ασβέστιο, και χάνει. Όσο πιο έντονη η διαπνοή των φύλλων, τόσο λιγότερο ασβέστιο φτάνει στην άκρη του καρπού.

Τι συμβαίνει μέσα στο κύτταρο

Στο επίπεδο του κυττάρου, ειδικότερα, αιτία είναι τα πολύ χαμηλά επίπεδα κυτταροπλασματικού και αποπλαστικού ασβεστίου. Το ασβέστιο σταθεροποιεί την πλασματική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο· όταν λείπει, η μεμβράνη χάνει τη συνοχή και την ακεραιότητά της. Ακολουθεί διόγκωση του κυττάρου, στη συνέχεια διαρροή των χυμών και, τέλος, κατάρρευση της μεμβράνης και νέκρωση.

Το υψηλό κάλιο ή μαγνήσιο μπορεί μεν να αντικαταστήσει το ασβέστιο θέση προς θέση στη μεμβράνη, δεν αναπληρώνει όμως τον ρόλο του — οπότε το πρόβλημα παραμένει.

Παράλληλα τρέχει και οξειδωτικό στρες: υπερσυσσώρευση ελεύθερων ριζών οξυγόνου (Reactive Oxygen Species, ROS) που βλάπτουν τα λιπίδια των μεμβρανών και συμβάλλουν στην καταστροφή τους και στη νέκρωση των κυττάρων. Μάλιστα η σχέση δουλεύει και προς τις δύο κατευθύνσεις: το ασβέστιο και το περιβαλλοντικό στρες επηρεάζουν την παραγωγή ROS σηματοδότησης, ενώ οι ROS επηρεάζουν την ομοιόσταση του ασβεστίου — δηλαδή τη σταθερότητα της συγκέντρωσης και της κατανομής του.

Στο ίδιο σημείο, επιπλέον, σταματά και η ανάπτυξη νέων κυττάρων. Ο δομικός ρόλος του ασβεστίου στα κυτταρικά τοιχώματα είναι γνωστός, όπως και η επίδρασή του στην ενζυμική δραστηριότητα και στη σηματοδότηση. Έτσι καταλήγουμε στη βυθισμένη, πολύ σκούρα νεκρωτική κηλίδα στην άκρη του καρπού, εκεί όπου το έλλειμμα ασβεστίου είναι πιο έντονο.

Τι επιδεινώνει το πρόβλημα

Σχεδόν όλα όσα ακολουθούν, ειδικότερα, δουλεύουν με τον ίδιο μηχανισμό: ή χτυπούν τη ροή του νερού, ή ανεβάζουν τη διαπνοή, ή εμποδίζουν τη ρίζα.

Παράγοντας	Τι κάνει
Ακανόνιστο πότισμα, ξηρασία ή κορεσμός εδάφους	Η εναλλαγή ξηρασίας με υπερβολικό πότισμα, ή η ασφυξία από κακή στράγγιση, εμποδίζει την ομαλή κίνηση και απορρόφηση νερού. Το ασβέστιο ταξιδεύει με το νερό, άρα χάνει τη σταθερή του τροφοδοσία προς τους αναπτυσσόμενους ιστούς
Πολύ υψηλές θερμοκρασίες και πολύ χαμηλή ατμοσφαιρική υγρασία	Ανεβάζουν τη διαπνοή και την ανάγκη για νερό. Ο καρπός διαπνέει λίγο, οπότε το ασβέστιο κατευθύνεται στα φύλλα που διαπνέουν έντονα
Υπερβολική αζωτούχα λίπανση	Προκαλεί πολύ γρήγορη βλαστική ανάπτυξη, η οποία απορροφά ασβέστιο και αφήνει ανεπάρκεια στους καρπούς
Προβλήματα ρίζας, συμπιεσμένο ή κρύο έδαφος	Τραυματισμοί ή προσβολές της ρίζας, κακός αερισμός και χαμηλή θερμοκρασία εδάφους εμποδίζουν την απρόσκοπτη απορρόφηση. Το ίδιο ισχύει για γλαστρικά φυτά σε πολύ περιορισμένο όγκο εδάφους
Αλατότητα, ή υψηλή συγκέντρωση φωσφόρου, καλίου ή μαγνησίου	Τα Na, P, K και Mg ανταγωνίζονται το ασβέστιο και περιορίζουν την απορρόφησή του
Εδαφικό pH εκτός εύρους	Το ιδανικό για την απορρόφηση του ασβεστίου είναι 6,2–6,8
Χαμηλή οργανική ουσία στη ριζόσφαιρα	Δεν ευνοεί την καλή δομή, τον αερισμό, τη θέρμανση, τη συγκράτηση νερού ή τη στράγγιση του εδάφους

Αντιμετώπιση και πρόληψη

Μία διευκρίνιση πρώτα: μιλάμε για πρόληψη. Ο καρπός που έχει ήδη κηλίδα δεν γυρίζει πίσω, οπότε όλα όσα ακολουθούν στοχεύουν στους καρπούς που μεγαλώνουν τώρα.

1. Ασβέστιο με υδρολίπανση

Πρώτα, η χορήγηση ασβεστίου μέσω του νερού άρδευσης είναι η πιο αποτελεσματική διαδρομή. Αξίζει, επιπλέον, μια σημείωση: τα σκευάσματα ασβεστίου με οργανικά οξέα δίνουν ασβέστιο στη ρίζα και, παράλληλα, επιτρέπουν την απομάκρυνση του νατρίου από τη ριζόσφαιρα, αφού το ασβέστιο παίρνει τη θέση του. Έτσι δουλεύουν σε δύο μέτωπα ταυτόχρονα — δείτε και το άρθρο μας για την αλατότητα εδάφους.

2. Ασβέστιο διαφυλλικά — πού ακριβώς ψεκάζουμε

Εδώ κάνουν οι περισσότεροι το συχνότερο λάθος. Ο ψεκασμός με εξειδικευμένα διαλύματα ασβεστίου, κατάλληλα για διαφυλλική χρήση, πρέπει να πάει απευθείας στους νεαρούς καρπούς. Το ασβέστιο που πέφτει στο φύλλωμα μένει εκεί και δεν φτάνει ποτέ στους καρπούς, ενώ η εφυμενίδα των ανεπτυγμένων καρπών δεν επιτρέπει πια επαρκή απορρόφηση. Συνεπώς ο στόχος είναι ο μικρός καρπός, όχι το φυτό γενικά.

Ιδιαίτερα τα σκευάσματα με ειδική τεχνολογία ασβεστίου, που ενεργοποιούν την αντλία αυξίνης – ασβεστίου τόσο σε επίπεδο κυττάρου όσο και φυτού, επιτρέπουν με την είσοδο του ασβεστίου μέσα στα κύτταρα και την απορρόφηση ασβεστίου από το έδαφος.

3. Αντιστρές βιοδιεγέρτες

Συγκεκριμένα, εφαρμόζουμε διαφυλλικά σκευάσματα αμινοξέων με κατάλληλο αμινόγραμμα, ή και εκχυλίσματα φυκιών, για να αντιμετωπίσουμε το οξειδωτικό αλλά και το ωσμωτικό στρες. Παράλληλα, οι εφαρμογές χουμικών εκχυλισμάτων με υδρολίπανση βελτιώνουν τις ιδιότητες του εδάφους και την Ικανότητα Ανταλλαγής Κατιόντων (Ι.Α.Κ.).

4. Σωστή και τακτική άρδευση

Στόχος, επομένως, είναι το έδαφος να μένει σταθερά ελαφρώς υγρό, χωρίς απότομες διακυμάνσεις. Γι’ αυτό προτιμάμε συχνές και μικρές δόσεις νερού αντί για αραιά και μεγάλα ποτίσματα. Τρία πράγματα το κάνουν εφικτό: η γνώση της υδατοϊκανότητας του εδάφους, η διηθητικότητά του και, τέλος, η παρακολούθηση της εξατμισοδιαπνοής. Μαζί δίνουν τη σωστή δόση, συχνότητα και ένταση.

5. Ισορροπημένη λίπανση

Αποφεύγουμε την υπερβολή, ιδιαίτερα σε υψηλές συγκεντρώσεις αζωτούχων, φωσφορούχων ή καλιούχων λιπασμάτων. Ακόμη, η μορφή του αζώτου μετράει: το αμμωνιακό άζωτο εμποδίζει την πρόσληψη ασβεστίου από τη ρίζα, οπότε από τη ρίζα προτιμάμε τη νιτρική μορφή. Η ανάλυση εδάφους, εξάλλου, είναι πολύ χρήσιμη εδώ.

6. Εδαφοκάλυψη και συνθήκες θερμοκηπίου

Επιπλέον, η εδαφοκάλυψη (mulching) στη βάση των φυτών μειώνει τις διακυμάνσεις υγρασίας και θερμοκρασίας στη ριζόσφαιρα και προστατεύει το ριζικό σύστημα από υψηλές θερμοκρασίες. Παράλληλα, παρακολουθούμε και ρυθμίζουμε δύο ακόμη πράγματα: το pH της ριζόσφαιρας, και — στα θερμοκήπια — την ατμοσφαιρική υγρασία και τη θερμοκρασία, ώστε να αποφύγουμε την έντονη διαπνοή.

Προσοχή: ο διαφυλλικός ψεκασμός στο φύλλωμα δεν βοηθά τον καρπό. Το ασβέστιο δεν κατεβαίνει. Αν η εφαρμογή δεν φτάσει στους νεαρούς καρπούς, το σκεύασμα δουλεύει στο λάθος όργανο.

Προτεινόμενα σκευάσματα

Ασβέστιο

Σκεύασμα	Σύνθεση και χαρακτηριστικά
OPTYCAL	Σκεύασμα οργανικού ασβεστίου ειδικής τεχνολογίας, με προδρόμους αυξίνης και ιχνοστοιχεία, για διαφυλλική εφαρμογή. Ενεργοποιεί την αντλία αυξίνης–ασβεστίου, που επιτρέπει την είσοδο του Ca μέσα στα κύτταρα για αντιοξειδωτική προστασία των μεμβρανών, και ενεργοποιεί την απορρόφηση ασβεστίου από το έδαφος εφόσον η λειτουργία της ρίζας είναι απρόσκοπτη.
PLONVIT CALCIUM TURBO	Σκεύασμα ειδικής τεχνολογίας (turbo) γρήγορης απορρόφησης και μετακίνησης μέσα στο φυτό, με ιχνοστοιχεία. Για διαφυλλική εφαρμογή ή υδρολίπανση.
AMINO ULTRA Ca-18	Σκεύασμα ειδικής τεχνολογίας (GCAA) που επιτρέπει τη συμπλοκοποίηση του Ca με το αμινοξύ γλυκίνη, για γρήγορη απορρόφηση και αξιοποίηση από τα φυτά. Για διαφυλλική εφαρμογή ή υδρολίπανση.
NANOCROP Ca	Σκεύασμα ειδικής τεχνολογίας, με τα ιόντα ασβεστίου σε σφαιρικά νανοσωματίδια. Συνδυάζει τη νανοτεχνολογία ENC με την προηγμένη τεχνολογία διέγερσης αντοχής Elicitech2® και με 18% ελεύθερα L-αμινοξέα από φυτική πρωτεΐνη για βιοδιέγερση της ανάπτυξης, με πολύ μικρή συγκέντρωση ασβεστίου. Για διαφυλλική προληπτική εφαρμογή.

Βιοδιέγερση

Σκεύασμα	Σύνθεση και χαρακτηριστικά
NATURAMIN® WSP	Πολύ πυκνό σκεύασμα 17 αμινοξέων, με ειδικό αμινόγραμμα, για ισχυρή αντιστρές δράση και διέγερση του μεταβολισμού.
BIOFIT WSP	Πολύ πυκνό σκεύασμα 17 αμινοξέων, με ειδικό αμινόγραμμα, για αντιστρές δράση και διέγερση του μεταβολισμού.
AGRI-ALGA L	100% εκχύλισμα φυκιών, με τεχνολογία παραγωγής που εξασφαλίζει υψηλή περιεκτικότητα σε αντιστρές βιοδραστικές ουσίες.

Δείτε όλα τα σκευάσματα ασβεστίου, πυριτίου και μαγνησίου.

Συχνές ερωτήσεις

Η τάπα είναι ασθένεια; Ψεκάζω μυκητοκτόνο;

Όχι. Πρόκειται, συγκεκριμένα, για φυσιολογική ανωμαλία από τοπικό έλλειμμα ασβεστίου στον καρπό, όχι προσβολή παθογόνου. Δευτερογενώς όμως μύκητες και βακτήρια εγκαθίστανται στον νεκρωμένο ιστό και τον σαπίζουν — γι’ αυτό μοιάζει με σήψη.

Έβαλα ασβέστιο στο έδαφος και πάλι το είδα. Γιατί;

Επειδή η αιτία είναι συνήθως η κατανομή του ασβεστίου μέσα στο φυτό, όχι η διαθεσιμότητά του στο έδαφος. Το ασβέστιο ανεβαίνει μόνο με το ρεύμα της διαπνοής, και τα φύλλα διαπνέουν πολύ περισσότερο από τον καρπό. Έτσι το έδαφος μπορεί να έχει αρκετό και ο καρπός να μένει χωρίς.

Γιατί δεν βοηθά ο ψεκασμός στο φύλλωμα;

Επειδή το ασβέστιο δεν κινείται μέσα από το φλοίωμα. Ό,τι μπει στο φύλλο μένει στο φύλλο. Ο ψεκασμός, επομένως, πρέπει να φτάνει απευθείας στους νεαρούς καρπούς — και μάλιστα όσο είναι ακόμη νεαροί, γιατί η εφυμενίδα των ανεπτυγμένων καρπών δεν επιτρέπει επαρκή απορρόφηση.

Γιατί χτυπά πιο πολύ σε ζέστη με ξηρό αέρα;

Γιατί και τα δύο ανεβάζουν τη διαπνοή των φύλλων. Το ασβέστιο ακολουθεί τη διαπνοή, άρα φεύγει ακόμη πιο έντονα προς τα φύλλα. Σε ακραίες συνθήκες, μάλιστα, τα φύλλα μπορεί να «τραβήξουν» ασβέστιο και από τους ίδιους τους καρπούς.

Στην πιπεριά η κηλίδα είναι στο πλάι. Είναι ηλιόκαυμα;

Μοιάζει, ωστόσο δεν είναι. Στην τομάτα, στο καρπούζι και στο κολοκύθι η κηλίδα πέφτει στην άκρη, απέναντι από τον ποδίσκο. Αντίθετα, στην πιπεριά — και σπανιότερα στη μελιτζάνα — τη βρίσκουμε σε πλαϊνά τμήματα, συνήθως στα κατώτερα, και θυμίζει ηλιόκαυμα.

Το κάλιο και το μαγνήσιο δεν καλύπτουν τη θέση του ασβεστίου;

Τη θέση τη γεμίζουν· τον ρόλο, ωστόσο, όχι. Το υψηλό κάλιο ή μαγνήσιο αντικαθιστά το ασβέστιο στη μεμβράνη, χωρίς όμως να αναπληρώνει τη λειτουργία του — οπότε το πρόβλημα παραμένει. Επιπλέον, σε υψηλές συγκεντρώσεις εμποδίζουν την πρόσληψη του ασβεστίου.

Ποια μορφή αζώτου να προτιμήσω;

Από τη ρίζα, τη νιτρική. Το αμμωνιακό άζωτο, συγκεκριμένα, εμποδίζει την πρόσληψη ασβεστίου. Και σε κάθε περίπτωση, η υπερβολική αζωτούχα λίπανση φέρνει γρήγορη βλαστική ανάπτυξη που απορροφά ασβέστιο και αφήνει τους καρπούς ακάλυπτους.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Casado-Vela, J., Sellés, S., Bru Martínez, R. (2005). «Proteomic approach to blossom-end rot in tomato fruits (Lycopersicon esculentum M.): antioxidant enzymes and the pentose phosphate pathway». Proteomics 5, 2488–2496.

Freitas, S.T. de, Martinelli, F., Feng, B., Reitz, N.F., Mitcham, E.J. (2017). «Transcriptome approach to understand the potential mechanisms inhibiting or triggering blossom-end rot development in tomato fruit in response to plant growth regulators». Journal of Plant Growth Regulation 1–16.

Kim, M.C., Chung, W.S., Yun, D.J., Cho, M.J. (2009). «Calcium and calmodulin-mediated regulation of gene expression in plants». Molecular Plant 2(1), 13–21.

Marschner, H. (1995). «Functions of mineral nutrients: macronutrients», κεφ. 8 στο Mineral Nutrition of Higher Plants (2η έκδοση). Academic Press, London.

McLaughlin, S.B., Wimmer, R. (1999). «Calcium physiology and terrestrial ecosystem processes» (Tansley Review No. 104). The New Phytologist 142(3), 373–417.

Morard, P., Lacoste, L., Silvestre, J. (2000). «Effects of calcium deficiency on nutrient concentration of xylem sap of excised tomato plants». Journal of Plant Nutrition 23(8), 1051–1062.

Olle, M., Bender, I. (2009). «Causes and control of calcium deficiency disorders in vegetables: a review». The Journal of Horticultural Science and Biotechnology 84(6), 577–584.